De schaar is gedecideerd

Deze tekst heb ik uitgesproken bij de opening van mijn expositie STILLS & MOVES in projectruimte Losdok, Pakhuis Wilhelmina Amsterdam, 2|3 en 4 oktober 1026.

Behalve een titel heeft de expo ook een motto. Een mooie zin van George Braque, de Franse kunstenaar die de collage heeft ontdekt.

Il faut se contenter de découvrir, mais se garder d’expliquer

Vrij vertaald: Wees blij met wat je ontdekt en op je hoede voor te veel uitleg

Dus veel uitleggen ga ik niet. Ik kan wel wat zeggen over wat ik ontdekt heb, of, met andere woorden, hoe ik te werk ga.

Want hoe maak je een collage? En waarom niet gewoon een schilderij?

“Er is altijd ruimte voor twijfel,
een onverwachte wending of
een andere blik”

Collage heeft niets van de ernst die beeldende kunst soms zo gewichtig kan maken. Neem alleen het materiaal: de afgedankte posters, verlopen kalenders en tijdschriften, reclamefolders, cadeaupapier etc. Door hiermee te werken levert het beeld al commentaar op het afbeelden. Er is altijd ruimte voor twijfel, een onverwachte wending of een andere blik.

De Schaar
Ik hanteer de schaar liever dan de kwast. Mijn schaar gebruik ik elke dag, al jaren, zonder dat ie ooit geslepen is. Ik hou wel van een beetje stugheid in de scherpe hoeken en rechte lijnen. De schaar is gedecideerd en oneerbiedig. Met een ferme knip ben je tegelijk heel precies én nooit precieus.

In een collage staat alles op losse schroeven. De logica van de ruimte is opgeheven, het centraal perspectief valt uiteen in vele standpunten, het licht kan van alle kanten komen, verhoudingen zijn vervormingen, en tijd en plaats zijn nergens aangebonden.

Nooit is verdoezeld dat het beeld is opgebouwd uit stukjes. Fragmenten houden hun eigenheid.

Een van de geneugten van collages maken is de concentratie die nodig is om uit de chaos op de werktafel het juiste fragment te kiezen.

Surrealistisch
Ruim honderd jaar geleden was de collage een nieuwe ontdekking. Een bevrijding misschien wel. Georges Braque was de ontdekker, maar vele surrealisten, dadaïsten en kubisten, Picasso voorop, omarmden de nieuwe manier om de wereld te bekijken en af te beelden.

Het was de opwindende ontdekking van de ‘onverwachte schoonheid van de toevallige ontmoeting van een naaimachine en een paraplu op een snijtafel’ zoals de dichter Le Comte de Lautréamont de surrealistische collage typeerde.

Dat is de ene tak: juxtapositie. Het naast elkaar plaatsen van elementen uit verschillende werelden om te amuseren, te shockeren, de poëzie terug te halen of een verhaal te vertellen en vaak ook om politiek cq propaganda te bedrijven.

“Ik schilder met papierfragmenten“

De andere tak is de collage van materialen en kleuren. De lyrische variant. Dat is meer mijn terrein. Als mensen mij vragen wat ik doe, zeg ik meestal dat ik schilder met papierfragmenten. Om aan te geven dat het mij niet in de eerste plaats gaat om afbeeldingen uit diverse werelden te combineren.

Kleur is een van mijn organiserende principes. Daarom voeg ik aan al het gevonden materiaal ook stukken papier toe die ik zelf kleur met gouache of vetkrijt. Ik blijf wel hardnekkig trouw aan het idee van collage als gelijmde fragmenten. Direct op de drager kleuren doe ik niet.

Over de titel
Ik ben gek op films en de titel van de tentoonstelling verwijst naar films. Stills zijn de stilstaande beelden uit de filmrol gelicht. Het zijn géén foto’s. In de still zit nog beweging, een restje van het beeld ervoor en een neiging naar het beeld erna. Die vluchtigheid, het verschijnen en verdwijnen van mensen in de publieke ruimte - in de straat, rond de tafels - hinten naar gedachten over het ‘in de wereld zijn’.

Moves is ook een woord voor beweging, maar van een andere aard. Het verwijst voor mij naar strategie. Zet en tegenzet. Het ritme van de beweging, de ordening op het platte vlak.

Ook een manier om ‘in de wereld te zijn’. Concreet. Binnen het strakke kader van het A4 draait het niet om objecten maar om verhoudingen - van vormen en kleuren, randen en volumes, groottes etc.

Tastbaarheid
En nu in 2026 is de collage alom. Wat ooit een beeldenstorm was, is nu een eindeloze beeldenstroom geworden. De verrassing van de paraplu en de naaimachine op de snijtafel is er wel af. Poëzie is vaak ver te zoeken.

Mijn strategie in deze overvloed van gelikte beelden van Photoshop tot Deep Fake is tastbaarheid. Fysieke tastbaarheid en daarbij hoort imperfectie. Mijn collages rimpelen soms, er zitten vlekken op en haaks zijn ze al helemaal niet. Nergens is verdoezeld dat ze uit vele grillige stukjes bestaan.

Ah, hoor ik vaak, je werkt dus analoog’. Ja, zeg ik dan met enige nadruk. Analoog. Ik beschouw dat niet als een achterhoedegevecht, maar plaats het juist in de voorhoede.

In coronatijd dook het fenomeen huidhonger op. De behoefte om aan te raken en aangeraakt te worden. Tastbaarheid dus. In de wereld zijn en van de wereld zijn. Niet de virtuele maar de ‘echte’.

Marijke Bovens oktober 2026

Foto Annechien Verhey